Um ,væða' og ,væðingu' og hlutverk þeirra í samsetningum

  • Margrét Jónsdóttir Háskóli Íslands
-væða/væðing í samsettum orðum, Íslenska, orðmyndun, nýyrði

Útdráttur

In the last century, most languages have had to create or accomodate a large number of lexical items, denoting new appliances and their applications, probably more than ever before. In the various languages, a number of suffixes have become quite productive in this function. Cases in point are suffixes like those found in e.g. English <i>privatize, computerize.</i> Corresponding to these, Icelandic, however, has <i>einkavæða</i> 'privatize', <i>tölvuvæða</i> 'computerize'. Icelandic, possessing no corresponding productive suffixation rules, takes a different road, judging by a certain word-formation process. 

The origins of this process seem to be simple: The Old and New Icelandic verb <i>hervæða</i> 'supply with armour, arm' is itself a regularly formed denominative from <i>herváð(ir),</i> 'armour', a compound noun composed of <i>her</i> 'army' and <i>váð</i> 'cloth, covering'. (The simple verb <i>væða,</i> probably never common, can now be considered nearly defunct.) So far, this formation has received little attention in the literature but see Gustavs (1989).

The type <i>hervæða</i> became the model for neologisms already in the forties when forms like <i>iðnvæða</i> 'industrialize' and <i>rafvæða</i> 'electrify' are first attested. Now, it seems that constraints on the use of <i>-væða</i> as a general verbalizer in compounds have been almost totally dropped and <i>-væða</i> has become highly productive at the present time according to the corpora of the Institute of Lexicography at the University of Iceland and other sources. So, it could easily be argued that the formation has not only attested itself but also become very productive.

Many of the words in question are rather "learned" like <i>hnattvæða</i> 'globalize' and <i>tölvuvæða</i> 'computerize', others less so as <i>ADSL-væða</i> 'supply with ADSL', <i>bloggvæða</i> 'bloggify' and so on. Most of the verbs in <i>-væða</i> have the meanings 'supply with', 'equip with', 'introduce X',' provide with X'. Nominalization is automatic: Any verb in <i>-væða</i> yields a fem. noun in <i>-væðing.</i>

The question arises whether Icelandic has acquired a new suffix <i>"-væða"</i> (primary compound), i.e. <i>-væða</i> has acquired the status of grammaticalization, or whether verbs in <i>-væða</i> should be considered as incorporations (synthetic compounds). From the diachronic point of view the process is clear; we have been able to follow it since its beginning. Synchronically, the two solutions, the compounding or derivation suffix, seem equally arguable. But if/when <i>væða</i> acquires the status of suffix it will be the first Icelandic verb to do so. A number of other verbal second parts of compounds might provide an interesting object of investigation.

Heimildir

Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Baker, Mark C. 1988. lnconporation. A Theory of Grammatical Function Changing. Chicago: The University of Chicago Press.

Baldur Jónsson. 2002. Samsett nafnorð með samsetta liði. Fáeinar athuganir. Málsgreinar. Afmælisrit Baldurs Jónssonar með úrvali greina eftir hann, bls. 201-215. Reykjavík: Íslensk málnefnd.

Bauer, Laurie. 2001. Morphological Productivity. Cambridge: Cambridge University Press.

Björn Halldórsson. 1992(1814). Orðabók. íslensk - latnesk - dönsk. Ný útgáfa. Jón Aðalsteinn Jónsson sá um útgáfuna. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Campbell, Lyle. 1999. Historical Linguistics. An Introduction. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press.

Cleasby, Richard. 1874. An Icelandic-English Dictionary. Enlarged and completed by Gudbrand Vigfusson. Oxford: Clarendon Press.

Eiríkur Rögnvaldsson. 1990. Íslensk orðhlutafræði. Kennslukver handa nemendum á háskólastigi. 4. útgáfa. Reykjavík: Málvísindastofnun Háskóla íslands.

Fritzner, Johan. 1954. Ordbog over Det gamle norske Sprog. Nytt uforandret opptrykk av 2. utgave (1883-1896). Oslo: Tryggve Juul Møller Forlag.

Fritzner, Johan. 1972. Ordbog over Det gamle norske Sprog. Rettelser og tillegg ved Finn Hodnebø. Fjerde bind. Oslo, Bergen, Tromsø: Universitetsforlaget.

Guðmundur Andrésson. 1999(1683). Lexicon Islandicum. Ný útgáfa. Gunnlaugur Ingólfsson og Jakob Benediktsson önnuðust útgáfuna. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Gustavs, Owe. 1989. Altisländisch hervæða und die neuisl¨andischen Bildungen auf -væða(st) /-væðing. Altnordistik. Vielfalt und Einheit. Erinnerungsband für Walter Baetke, bls. 99-108. Weimar: Hermann Böhlaus Nachfolger.

Hagfræðiorðasafn. 2000. Íslenskt-enskt, enskt-íslenskt. Orðanefnd Félags viðskiptafræðinga og hagfræðinga tók saman. Ritsrjórar: Brynhildur Benediktsdóttir, Jónína Margrét Guðnadóttir og Kirstín Flygenring. Reykjavík: fslensk málnefnd. [Safnið er jafnframt í orðabanka Íslenskrar málstöðvar: http://www.ismal.hi.is]

Halldór Halldórsson. 1976. Falling Down to a Suffix Status. A Morphosemantic Study. Nordiska studier i filologi och lingvistik. Festskrift tillägnad Gösta Holm pá 60- årsdagen den 8. juli 1976, bls. 162-172. Lund: Carl Bloms Boktryckeri A.-B.

Haspelmath, Martin. 2002. Understanding Morphology. London: Arnold.

Hock, Hans Henrich. 1991. Principles of Historical Linguistics. Second revised and updated edition. Berlin, New York: Mouton de Gruyter.

Hopper, Paul og Elizabeth Traugott. 1993. Grammaticalization. Cambridge: Cambridge University Press.

Íslensk orðabók handa skólum og almenningi. 1963. Ritstjóri: Árni Böðvarsson. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Íslensk orðabók handa skólum og almenningi. 1983. Ritstjóri: Árni Böðvarsson. Önnur útgáfa, aukin og bætt. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Íslensk orðabók. 2002. Ritstjóri: Mörður Árnason. Þriðja útgáfa, aukin og endurbætt. Reykjavík: Edda.

Íslensk orðtíðnibók. 1991. Ritstjóri: Jörgen Pind. [Meðhöfundar:] Friðrik Magnússon, Stefán Briem. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Jón Aðalsteinn Jónsson. 1960. Sigurður Guðmundsson. Tækniorðasafn. Halldór Halldórsson bjó til prentunar. Reykjavík 1959. Ritdómur. Íslenzk tunga 2:156-158.

Jón Hilmar Jónsson. 1994. Orðastaður. Orðabók um íslenska málnotkun. Reykjavík: Mál og menning.

Jón Hilmar Jónsson. 2001. Orðastaður. Orðabók um íslenska málnotkun. Önnur útgáfa, aukin og endurbætt. Reykjavík: JPV útgáfa.

Kress, Bruno. 1979. Zur politisch-ökonomischen Lexik des Isländischen. NORDEUROPA. Studien 12:157-164. Greifswald.

Kristín Bjarnadóttir. 2000. Þágufallssamsetningar í ritmálssafni Orðabókar Háskólans. www.lexis.hi.is/kristinb/datsams.

Kurylowicz, Jerzy. 1947. La nature des proces dits analogiques. Acta Linguistica 5:15-37.

Kurytowicz, Jerzy. 1965. Zur Vorgeschichte des gemanischen Verbalsystems. Beiträge zur Sprachwissenschaft, Volkeskunde und Literaturforschung: Wolfgang Steinitz zum 60. Geburtstag, bls. 242-247. Berlin: Akademie-Verlag.

Læknablaðið. 2.-3. tbl. 2003: http://www.laeknabladid.is/2003/2,

http://www.laeknabladid.is/2003/3

Meid, Wolfgang. 1967. Wortbildungslehre. Berlin: Walter de Gruyter & Co.

Nida, Eugene A. 1974. Morphology. The Descriptive Analysis of Words. Second Edition. Ann Arbor: The University of Michigan Press.

Orðabók Háskólans: a) ritmálssafn; b) textasafn; c) orðaskrár. http://www.lexis.hi.is.

Orðabók um slangur, slettur, bannorð og annað utangarðsmál. 1982. [Höfundar:] Mörður Árnason, Svavar Sigmundsson, Örnólfur Thorsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Svart á hvítu.

Orðasafn í stjórnmálafræði. 2002. Íslenska, enska. Sigfús Þ. Sigmundsson og Torfi Finnsson tóku saman. [Aðeins er til rafræn útgáfa í orðabanka íslenskrar málstöðvar: http://www.ismal.hi.is]

Radford, Andrew. 1997. Syntax. A Minimalist Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.

Sigfús Blöndal. 1920-1924. Íslensk - dönsk orðabók. Reykjavík.

Sigfús Blöndal. 1963. Íslensk - dönsk orðabók. Viðbætir. Reykjavík: Íslenzk-danskur orðabókarsjóður.

Sigurður Á. Friðþjófsson. 1983. Sjöfréttir. Reykjavík: Svart á hvítu.

Sigurður Jónsson. 1984. Af hassistum og kontóristum. Íslenskt mál og almenn málfræði 6:155-165.

Sigurður Gylfi Magnússon. 2000. Einvæðing sögunnar. Molar og mygla. Um einsögu og glataðan tíma, bls. 100-141. Reykjavík: Bjartur, Reykjavíkurakademían.

Svavar Sigmundsson. 1985. Íslensk samheitaorðabók. Reykjavík: Styrktarsjóður Þórbergs Þórðarsonar og Margrétar Jónsdóttur, Háskóla Íslands.

Sveinbjörn Egilsson. 1966(1931). Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis. Ordbog over det norsk-islandske skjaldesprog. 2. udgave ved Finnur Jónsson. København.

Underhill, Robert. 1976. Turkish Grammar. Cambridge, Massachusettes, and London, England: The MIT Press.

Vera. 2. tölublað 2001: http://www.vera.is

Þorsteinn G. Indriðason. 1999. Um eignarfallssamsetningar og aðrar samsetningar í íslensku. Íslenskt mál og almenn málfræði 21:107-150.

Skammstafanir heimilda í gagnasafni Orðabókar Háskólans

AlfrAB = Alfræðasafn AB. Almenna bókafélagið, Reykjavík.

BédTríst = Joseph Bédier. 1955. Sagan af Trístan og Ísól. Einar Ól. Sveinsson íslenzkaði. Reykjavík: Heimskringla.

KrJ = Kristján Jónsson. 1911. Ljóðmæli. Reykjavík: Jóh. Jóhannesson.

SEinTrúb = Sigurbjörn Einarsson. 1962. Helztu trúarbrögð heims. Reykjavík: Almenna bókafélagið.

TímVerk = Tímarit Verkfræðingafélags Íslands.

Útgáfudagur
2020-08-17
Tegund
Ritrýndar greinar