Samræmdur úrvalsritháttur fornbóka

– réttritun Jóns Þorkelssonar

  • Jóhannes B. Sigtryggsson Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum
stafsetning, 19. aldar íslenska, málstöðlun, tilbrigði

Útdráttur

Icelandic orthography was in flux at the beginning of the 19th century but scholars like Rasmus Kr. Rask and later Konráð Gíslason and Halldór Kr. Friðriksson put forth orthographical rules, either based on etymological principles or on the modern pronunciation of Icelandic. Aft er fierce debates the former school won in the second part of the 19th century. This article describes the orthography of a 19th-century Icelandic scholar, Jón Þorkelsson (1822–1904). He was the rector of the only college in Iceland, Lærði skólinn (Reykjavik Grammar School) and a respected Nordic scholar and lexicologist. In this paper I investigate Jón Þorkelsson’s spelling in his various writings in the later part of the 19th century, esp. æ/œ, -r/-ur and the simplification in spelling of long consonant  before other consonants, and make a case that his spelling was neither based on etymological nor pronunciation principles, but rather on the spelling of the best Old Icelandic manuscripts. This shows how important Icelandic medieval manuscripts were in the standardization of Modern Icelandic spelling in the 19th century.

Heimildir

Bragi Þorgrímur Ólafsson. 2004. Landsins útvöldu synir: Ritgerðir skólapilta Lærða skólans í íslenskum stíl 1846–1904. Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar 7. Reykjavík: Háskólaútgáfan.

Finnur Jónsson. 1907. Jón Þorkelsson. Arkiv för nordisk filologi 23:382–384.

Halldór Kr. Friðriksson. 1859. Íslenzkar rjettritunarreglur. Reykjavík: Prentsmiðja Íslands, Einar Þórðarson.

Halldór Kr. Friðriksson. 1871. Nokkrar athugagreinir um íslenzku. Fylgirit Þjóðólfs 23.25–26:105–111.

[Halldór Kr. Friðriksson] „J.“. 1880. Gunnlaugs saga ormstungu. Gefin út af Dr. Jóni Þorkelssyni. Ísafold 7.9:35–36.

Haraldur Bernharðsson. 2007. Old Icelandic ragnarök and ragnarökkr. Í: Alan J. Nussbaum (ritstj.). Verba Docenti. Studies in historical and Indo-European linguistics presented to Jay H. Jasanoff by students, colleagues, and friends, bls. 25–38. Ann Arbor / New York: Beech Stave Press.

Heimir Freyr van der Feest Viðarsson. 2014. Þáttur málstöðlunar í afstöðu sagnar til neitunar í 19. aldar íslensku – „málsgreinir, sem mjer fannst eitthvert danskt óbragð að“. Orð og tunga 16:1–24.

Heimir van der Feest Viðarsson. 2017. Málnotkun sem mælikvarði á áhrif málstöðlunar: Skólaritgerðir úr Lærða skólanum í Reykjavík (1846–1904). Orð og tunga 19:131–155.

Jóhannes L.L. Jóhannsson. 1921–1922. Söguleg lýsing íslenzkrar stafsetningar um 100 ár. Skólablaðið 13:122–125, 135–138; 14:4–7.

Jóhannes B. Sigtryggsson. 2015. Halldór Halldórsson og forn ritmálsstaðall.

Ástumál kveðin Ástu Svavarsdóttur sextugri, bls. 34–35. Reykjavík: Menningar- og minningarsjóður Mette Magnussen.

Jón Aðalsteinn Jónsson. 1959. Ágrip af sögu íslenskrar stafsetningar. Íslenzk tunga 1:71–119.

Jón Ólafsson. 1904. Jón Þorkelsson. Andvari 29.1:1–14, 159–160.

Jón Þorkelsson. 1858. Vatnsdæla saga. Útgefandi: Sveinn Skúlason. Akureyri 1853. [ritdómur.] Þjóðólfur 11.3–4:10–12.

Jón Þorkelsson. 1861. „Leyti“ og „leiti“. Íslendingur 2.13:103–104.

Jón Þorkelsson. 1863. Um r og ur í niðrlagi orða og orðstofna. Reykjavík: E. Þórðarson.

Jón Þorkelsson. 1865. Nokkur blöð úr Hauksbók og brot úr Guðmundarsögu. Reykjavík: Hið íslenzka bókmentafélag.

Jón Þorkelsson. 1869. Miðstig atviksorða í íslenzku. Norðanfari 8.9–10:17–18.

Jón Þorkelsson. 1870a. Um stöðu atviksorða í málsgreinum í íslenzku. Norðanfari 9.28–29:55–56, 59–60.

Jón Þorkelsson. 1870b. Um nokkurar rangar orðmyndir eða orðskipanir í íslenzku. Norðanfari 9.41–42:82–83; 43–44:86–87; 45–46:89–90.

Jón Þorkelsson. 1871. Svar til skólakennara Halldórs Kr. Friðrikssonar um orðtækið að lýsa yfir einhverju, og um orðmyndirnar met, mát, mat. Reykjavík: Prentsmiðja Íslands, Einar Þórðarson.

Jón Þorkelsson. 1873a. Málsháttakvœði, ein isländisches gedicht des XIII. jahrhunderts, herausgegeben von Th. Möbius. Halle 1873. 74. bls. 8. [ritdómur.] Víkverji 1.37:141–142.

Jón Þorkelsson. 1873b. Tala dómanda í fjórðungsdómum á Alþingi. Víkverji 1.25:98–99; 26:102–103.

Jón Þorkelsson. 1874. Athugasemdir um íslenskar málmyndir. Reykjavík: Prentsmiðja Íslands, Einar Þórðarson.

Jón Þorkelsson. 1876. Supplement til islandske Ordbøger. Reykjavík: Einar Þórðarson.

Jón Þorkelsson. 1878. Leyfar fornra kristinna frœða: Codex Arna-Magnæanus 677.4to, auk annara enna elztu brota af íslenzkum guðfrœðisritum. Prenta ljet Þorvaldur Bjarnarson [...] [ritdómur.] Þjóðólfur 30.26:106–107.

Jón Þorkelsson. 1879–1885. Supplement til islandske Ordbøger. Anden Samling. Reykjavík: Ísafold’s bogtrykkeri.

Jón Þorkelsson. 1880. [Svar við ritdómi.] Ísafold 7.10:37–39.

Jón Þorkelsson. 1882a. Um vísindalega starfsemi Jóns Sigurðssonar og forstöðu hans fyrir Hinu íslenzka bókmentafélagi. Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 3:1–30.

Jón Þorkelsson. 1882b. Bókafregn. I. Upphaf allsherjarríkis á Íslandi og stjórnarskipunar þess eftir próf. Dr. Konrad Maurer. Íslenzkað af Sigurði Sigurðarsyni, Reykjavik 1882. Tímarit hins íslenzka bókmentafélags 3:125–131.

Jón Þorkelsson. 1885. Forníslenzk málmyndalýsing, eptir Dr. Ludv. F. A. Wimmer. Þýtt hefir Valtýr Guðmundsson. Reykjavík. Á forlag Kristjáns Ó. Þorgrímssonar 1885. [ritdómur.] Ísafold 12.48:189–190.

Jón Þorkelsson. 1890–1897. Supplement til islandske Ordbøger. Tredje Samling. Reykjavík: Foreningstrykkeriet.

Jón Þorkelsson. 1898. Veigalaus vörn. Svar til H. Kr. Friðrikssonar út af ritreglum blaðamanna. Ísafold 25.63:251.

Jón Þorkelsson. 1899. Supplement til islandske Ordbøger. Fjerde Samling. København: Andr. Fred. Høst & søns forlag.

Jón Þorkelsson. 1901. Einföldun samhljóðanda í fornu máli. Tímarit Hins íslenska bókmentafélags 22:64–75.

[Jón Þorkelsson og Gísli Magnússon] „Sveitapiltr á seytjánda árinu“. 1861. Nokkur orð um Íslenska málmyndalýsing eptir Halldór Kr. Friðriksson. Þjóðólfur 13.26–27:113–114; 29–30:123–126.

Kjartan G. Ottósson. 1990. Íslensk málhreinsun. Sögulegt yfirlit. Rit Íslenskrar málnefndar 6. Reykjavík: Íslensk málnefnd.

Konráð Gíslason. 1836. Þáttur umm stafsetníng. Fjölnir 2:3–37.

[„l–s–n“] 1868. Bókafregn. Baldur 1.5:19.

Rask, Rasmus Kristian. 1811. Vejledning til det Islandske eller gamle nordiske Sprog. Kjøbenhavn: Schubothes forlag.

Rask, Rasmus Kr. 1830. Lestrarkver handa heldri manna börnum með stuttum skíringargreinum um stafrofið og annað þartilheyrandi. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmentafélag.

Rutkowska, Hanna og Paul Rössler. 2012. Orthographic Variables. Í: Hernández- Campoy, Juan Manuel og Juan Camilo Conde-Silvestre (ritstj.). The Handbook of Historical Sociolinguistics, bls. 213–236. Malden, MA: John Wiley.

Skautrup, Peter. 1953. Det danske sprogs historie. Tredie bind. Fra Holbergs komedier til H. C. Andersens eventyr. København: Gyldendalske boghandel / Nordisk forlag.

Stafsetningar-reglur Blaðamannafélagsins. 1898. Nýja öldin 1.54:213–214.

Stefán Karlsson. 1989. Tungan. Í: Frosti F. Jóhannsson (ritstj.). Íslensk þjóðmenning 6. Munnmenntir og bókmenning, bls. 1–54. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga.

[Styrbjörn á Nesi.] 1877. Um dönskuslettur og fornyrði. Ísafold 4.17:65.

Útgáfudagur
2017-06-01
Tilvísun
Sigtryggsson, J. B. (2017). Samræmdur úrvalsritháttur fornbóka. Orð Og Tunga, 19, 155-171. https://doi.org/10.33112/ordogtunga.19.6
Tegund
Ritrýndar greinar

##plugins.generic.recommendByAuthor.heading##