Jón Thoroddsen and language standardisation in the 19th century

A few linguistic features in the novel Piltur og stúlka 1850 and 1867

  • Haraldur Bernharðsson University of Iceland
language change, linguistic variation, language standardization, linguistic archaism, language models

Útdráttur

The current linguistic standard for Icelandic arose in the 19th century amidst rising romantic nationalism in Iceland and demands for independence from Danish rule. The architects of this standard, many of whom were Icelandic university students in Copenhagen, looked to the medieval Icelandic literature — the sagas — for linguistic ideals. This retrospective standard was propagated through the Icelandic Latin School, at Bessastaðir/Reykjavik, the only institution of higher education in Iceland at the time, and, especially in the second half of the century, through grammars and in printed books, journals, and newspapers. The emerging linguistic standard thus became visible through its application in printed materials in the public sphere.

The first modern novel printed in Icelandic, Jón Thoroddsen’s Piltur og stúlka (‘Boy and girl’), appearing in 1850 and then again in a second revised edition 1867, played an important role in displaying and instituting the new linguistic standard. A rural love story featuring many linguistic characteristics of the medieval Icelandic sagas, the novel immediately enjoyed immense popularity. The second edition of 1867 was printed in 1,200 copies, a very large print run for a society of only around 70,000 people. Moreover, this love story about the young son and daughter of two neighboring rival farmers, appealed to children and young people in a way that no grammar, journal or newspaper ever could. This appeal to young people in their formative years probably made the novel instrumental in establishing a standard literary language for Modern Icelandic.

The author, Jón Thoroddsen (1818–1868), received the best education available at the time and was friends or acquainted with many of the individuals, in Iceland and Copenhagen, who were most actively involved in the ongoing dialogue about matters concerning the Icelandic language. Jón Thoroddsen was thus in a good position to participate in and follow this dialogue and, as a writer, to conform to the emerging linguistic standard.

This paper compares selected features of the language in the two editions of Piltur og stúlka appearing in 1850 and 1867. A corpus of around 70 private letters by Jón Thoroddsen are used as additional comparative material. These two editions, it is argued, were not only instrumental in establishing the new and emerging linguistic standard, but also manifest two different stages in the development of the standard. The linguistic changes implemented in the 1867 edition, as well as the linguistic features left intact, thus show the creation of a literary linguistic standard in progress.

The main findings of the paper can be summarized as follows:

            (a) In the 1867 edition, the literary language moved away from the colloquial language.

            (b) The emerging linguistic standard is enforced more strictly and systematically in the novel, intended for public consumption, than in Jón Thoroddsen’s private letters.

            (c) Features from earlier stages of Icelandic are adopted in the literary language.

            (d) Almost all the changes made in the 1867 edition reflect permanent features of the linguistic standard, still in place in present-day Icelandic.

            (e) Some features of the language left intact in the 1867 edition would have been subject to change at a later date, showing that the linguistic standard was still not fully developed in 1867.

            (f) Many of the linguistic features adopted in the literary standard were at odds with the colloquial language, as already indicated, but ultimately some of these features changed in the colloquial language to conform with the literary language. The literary standard thus gradually influenced the colloquial language.

Heimildir

Aðalgeir Kristjánsson. 1986. Gísli Brynjúlfsson og Norðurfari. Andvari 111:114–136.

Aðalgeir Kristjánsson. 1998a. Víðivallabræður. Lesbók Morgunblaðsins 27. júní 1998, bls. 4–5.

Aðalgeir Kristjánsson. 1998b. Látlaust fas og falslaust hjarta. Lesbók Morgunblaðsins 4. júlí 1998, bls. 4–5.

Aðalgeir Kristjánsson. 1999. Nú heilsar þér á Hafnarslóð. Ævir og örlög í höfuðborg Íslands 1800–1850. Reykjavík: Nýja bókafélagið.

Aðalgeir Kristjánsson. 2003. Síðasti Fjölnismaðurinn. Ævi Konráðs Gíslasonar. Reykjavík: Skrudda.

Alda B. Möller. 2014. Íslenskukennsla í Bessastaðaskóla og á fyrstu árum Reykjavíkurskóla 1805–1855. BA-ritgerð við Háskóla Íslands. Skemman.is, http://hdl.handle.net/1946/17696

Atli Jóhannsson. 2015. Breytileiki og málstöðlun. Viðhorf til valinna beyg ing artilbrigða í íslensku máli á 19. öld. Ritgerð til MA-prófs í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands. Skemman.is, htt p://hdl.handle.net/1946/20364

Bandle, Oskar. 1956. Die Sprache der Guðbrandsbiblía. Bibliotheca Arna magnæana 17. Kaupmannahöfn: Einar Munksgaard.

Benedikt Gröndal. 2014. Dægradvöl. Reykjavík: Forlagið.

Björn Magnússon Ólsen. 1891. Konráð Gíslason. Tímarit Hins íslenzka bókmenntafj elags 12:1–96.

Björn K. Þórólfsson. 1925. Um íslenskar orðmyndir á 14. og 15. öld og breytingar þeirra úr fornmálinu. Reykjavík: Fjelagsprentsmiðjan.[Endurprentuð hjá Málvísindastofnun Háskóla Íslands 1987.]

Eiríkur Hreinn Finnbogason. 1952. Inngangur. Í: Gísli Brynjúlfsson 1952:5–37.

Eiríkur Rögnvaldsson. 2005. Setningafræðilegar breytingar í íslensku. Í: Höskuldur Þráinsson (ritstj.). Setningar. Handbók um setningafræði. Íslensk tunga 3, bls. 602–635. Reykjavík: Almenna bókafélagið.

Finnur Jónsson. 1901. Det norsk-islandske skjaldesprog omtr. 800–1300. Kaupmannahöfn: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur.

Finnur Sigmundsson. 1950–1951. Úr fórum Jóns Árnasonar. Sendibréf 1–2. Reykjavík: Hlaðbúð.

Gísli Brynjúlfsson. 1952. Dagbók í Höfn. Eiríkur Hreinn Finnbogason bjó til prentunar. Reykjavík: Heimskringla.

Guðrún Kvaran og Sigurður Jónsson frá Arnarvatni. 1991. Nöfn Íslendinga. Reykjavík: Heimskringla, Háskólaforlag Máls og menningar.

Guðbrandur Vigfússon. 1860. [Ritdómur um] Íslenzkar rèttritunarreglur, eptir Halldór Friðriksson. Þjóðólfur 12. ár, 18.–25. tbl., bls. 69–70, 77–78, 95–97.

Guðjón Friðriksson. 2000. Nýjustu fréttir! Saga fjölmiðlunar á Íslandi frá upphafi til vorra daga. Reykjavík: Iðunn.

Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. 1997. Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Reykjavík: Hagstofa Íslands.

Hallberg, Peter. 1958. Jón Thoroddsen og frásagnarlist Íslendingasagna. Skírnir 132:148–164.

Halldór Kr. Friðriksson. 1859. Íslenzkar rjettritunarreglur. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafj elag.

Halldór Kr. Friðriksson. 1861. Íslenzk málmyndalýsíng. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmentafèlag.

Halldóra Kristinsdóttir. 2012. heillri, gamallrar, beinnra. Um r-myndir lýsingarorða sem enda á -ll og -nn. MA-ritgerð í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands. Skemman.is, htt p://hdl.handle.net/1946/11394

Hreinn Benediktsson. 1969. On the Infl ection of the ia-Stems in Icelandic. Í: Jakob Benediktsson, Ólafur Halldórsson, Stefán Karlsson, Jónas Kristjáns son og Jón Samsonarson (ritstj.). Afmælisrit Jóns Helgasonar 30. júní 1969, bls. 391–402. Reykjavík: Heimskringla. [Endurprentun: Hreinn

Benediktsson 2002:314–322.]

Hreinn Benediktsson. 2002. Linguistic Studies, Historical and Comparative. Ritstj. Guðrún Þórhallsdótt ir, Höskuldur Þráinsson, Jón G. Friðjónsson

og Kjartan Ott osson. Reykjavík: Institute of Linguistics.

Jóhannes L.L. Jóhannsson. 1921–1922. Söguleg lýsing íslenzkrar stafsetningar um 100 ár (ɔ: 1820–1920). Skólablaðið. Tímarit um uppeldi og mentamál 13 (1921):122–125, 135–138; 14 (1922):4–7.

Jóhannes B. Sigtryggsson. 2011. Málið á Ævisögu Jóns Steingrímssonar. Reykjavík: Hugvísindastofnun Háskóla Íslands.

Jón Helgason. 1929. Málið á Nýja testamenti Odds Gott skálkssonar. Safn Fræðafjelagsins um Ísland og Íslendinga 7. Kaupmannahöfn. [Endurprentuð hjá Málvísindastofnun Háskóla Íslands 1999.]

Jón Helgason (útg.). 1948. Ludvig Holberg: Nikulás Klím. Íslenzk þýðing eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík (1745). Íslenzk rit síðari alda 3. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka fræðafélag.

Jón Aðalsteinn Jónsson. 1959. Ágrip af sögu íslenzkrar stafsetningar. Íslenzk tunga 1:71–119.

Jón Magnússon. 1997. Grammatica Islandica — Íslenzk málfræði. Jón Axel Harðarson gaf út með inngangi, þýðingu og athugasemdum. Reykjavík: Málvísindastofnun Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan.

Jón Thoroddsen. 1950. Ljóð og sögur. Steingrímur J. Þorsteinsson gaf út. Íslenzk úrvalsrit. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Jón Þórðarson Thóroddsen. 1850. Piltur og stúlka. Dálítil frásaga. Kaupmannahöfn.

J[ón] Þórðarson Thóroddsen. 1865. Veiðiför. Gamanríma. Reykjavík.

Jón Þórðarson Thóroddsen. 1867. Piltur og stúlka. Dálítil frásaga. Önnur útgáfa, aukin. Reykjavík.

Katrín Axelsdóttir. 2003. Saga ábendingarfornafnsins sjá. Íslenskt mál og almenn málfræði 25:41–77.

Katrín Axelsdóttir. 2006. Myndir af engi. Í: Haraldur Bernharðsson, Margrét Guðmundsdóttir, Ragnheiður Kristjánsdótt ir og Þórdís Gísladótt ir

(ritstj.). Hug vísindaþing 2005. Erindi af ráðstefnu Hugvísindadeildar og Guðfræðideildar Háskóla Íslands 18. nóvember 2005, bls. 163–183. Reykjavík: Hugvísindastofnun Háskóla Íslands.

Katrín Axelsdóttir. 2014. Sögur af orðum. Sex athuganir á beygingarþróun í íslensku. Reykjavík: Háskólaútgáfan.

Kjartan G. Ottósson. 1987. An Archaising Aspect of Icelandic Purism: The Revival of Extinct Morphological Patterns. Í: Pirkko Lilius og Mirja

Saari (ritstj.). The Nordic Languages and Modern Linguistics 6, bls. 311–324. Proceedings of the Sixth International Conference of Nordic and General Linguistics in Helsinki. Helsinki.

Kjartan G. Ottósson. 1990 Íslensk málhreinsun. Sögulegt yfirlit. Reykjavík: Íslensk málnefnd.

Kjartan G. Ottósson. 1992. The Icelandic Middle Voice. The Morphological and Phonological Development. Lundur: Department of Scandinavian

Languages, Lund University.

Kjartan Ottosson. 2005. Language cultivation and language planning IV: Iceland. Í: Oskar Bandle o.fl . (ritstj.). The Nordic Languages. An International Handbook of the History of the North Germanic Languages 2:1997–2007. Berlín: Walter de Gruyter.

Kjeldsen, Alex Speed. 2010. Bemærkninger til pronomenet sjá og dets middelalderlige historie. Opuscula 13:241–287.

Kjeldsen, Alex Speed. 2013. Filologiske studier i kongesagahåndskrift et Morkinskinna. Bibliotheca Arnamagnæana suppl. vol. 8. Kaupmannahöfn: Museum Tusculanum Press.

[Konráð Gíslason.] 1844. Um stafsetninguna á þessu ári Fjölnis. Fjölnir 7:1–3.

[Konráð Gíslason.] 1845. [Ritdómur:] Agrip af merkis atburdum Mannkyns Søgunnar … Fjölnir 8:59–71.

Kristján Friðbjörn Sigurðsson. 2014. Hljóðbreytingin ve > vö og aðrar tengdar málbreytingar. Þró un og tilbrigði í síðari alda íslensku og þáttur þeirra í málstöðlun 19. aldar. Ritgerð til MA-prófs í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands. Skemman.is, htt p://hdl.handle.net/1946/17650

Larsson, Ludvig. 1891. Ordförrådet i de älsta islänska handskrifterna. Lundur: Ph. Lindstedts universitets-bokhandel.

de Leeuw van Weenen, Andrea. 2000. A Grammar of Möðruvallabók. CNWS Publications 85. Leiden: Research School CNWS, Universiteit Leiden.

de Leeuw van Weenen, Andrea. 2009. Alexanders saga AM 519a 4° in The Arnamagnæan Collection, Copenhagen. Manuscripta Nordica 2. Kaup mannahöfn: Museum Tusculanum press.

Linda Ösp Heimisdótt ir. 2008. Yfirlit yfir beygingu karlkyns ij a-stofna frá nítjándu öld til nútímamáls. Óútgefin BA-ritgerð við Háskóla Íslands.

Matthías V. Sæmundsson 1996. Sagnagerð frá upplýsingu til raunsæis. Í: Halldór Guðmundsson (ritstj.). Íslensk bókmenntasaga 3:495–588. Reykjavík: Mál og menning.

Már Jónsson (útg.). 2016a. Bréf Jóns Thoroddsens. Reykjavík: Sögufélag.

Már Jónsson. 2016b. Inngangur. Bréf Jóns Thoroddsens, bls. 11–65. Útgefandi Már Jónsson. Reykjavík: Sögufélag.

Már Jónsson. 2016c. Skáldsagan Piltur og stúlka: prófarkir, prentun, dreifi og, sala. Saga 54.2:143–171.

Noreen, Adolf. 1923 Altnordische Grammatik 1. Altisländische und altnorwegisch e Grammatik (Laut- und Flexionslehre) unter Berück sichtigung

des Urnordischen. Vierte vollständig umgearbeitete Aufl age. Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte 4. Halle (Saale): Verlag von Max Niemeyer.

Orešnik, Janez. 1980. On the Dental Accretion in Certain 2nd p. sg. Verbal Forms of Icelandic, Faroese, and the Old West Germanic Languages.

Íslenskt mál og almenn málfræði 2:195–211.

Páll Eggert Ólason. 1948–1952. Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940 1–5. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag.

Pálmi Pálsson. 1891. Æfi ágrip Jóns Árnasonar landsbókavarðar. Andvari 17:3–26.

Rask, Rasmus Kristian. 1811. Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog. Kaupmannahöfn.

Rask, Erasmus Christian. 1818. Anvisning till Isländskan eller Nordiska Fornspråket. Stokkhólmur.

Rask, Rasmus. 1830. Lestrarkver handa heldri manna börnum. Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmenntafèlag.

Rask, R[asmus]. 1832. Kortfatt et Vejledning til det oldnordiske eller gamle islandske Sprog. Kaupmannahöfn.

Sigfús Blöndal. 1920–1924. Islandsk-dansk ordbog. Hovedmedarbejdere Björg Thorláksson Blöndal, Jón Ófeigsson, Holger Wiehe. Reykjavík: Verslun Þórarins B. Þorlákssonar.

Stefán Einarsson. 1949. Icelandic. Grammar. Texts. Glossary. [2. útgáfa.] Baltimore: The Johns Hopkins Press.

Stefán Karlsson. 1989. Tungan. Í: Frosti F. Jóhannesson (ritstj.). Íslensk þjóðmenning 6:1–54. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga. [Endurprentun: Stefán Karlsson 2000:19–75.]

Stefán Karlsson. 2000. Stafk rókar. Ritgerðir eft ir Stefán Karlsson gefnar út í tilefni af sjötugsafmæli hans 2. desember 1998. Ritstjóri Guðvarður Már Gunnlaugsson. Rit 49. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi.

Steingrímur J. Þorsteinsson. 1943. Jón Thoroddsen og skáldsögur hans 1–2. Reykjavík: Helgafell.

Steingrímur J. Þorsteinsson. 1950. Jón Thoroddsen. Í: Steingrímur J. Þorsteinsson (útg.). Jón Thoroddsen, Ljóð og sögur, bls. vii–xlii. Íslenzk úrvalsrit. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Valtýr Guðmundsson. 1922. Islandsk Grammatik. Kaupmannahöfn. [Endurprentuð hjá Málvísindastofnun Háskóla Íslands 1983.]

Þorleifur Hauksson og Þórir Óskarsson. 1994. Íslensk stílfræði. Reykjavík: Styrktarsjóður Þórbergs Þórðarsonar og Margrétar Jónsdóttur.

Útgáfudagur
2017-06-01
Tegund
Ritrýndar greinar