Tökuorð með forskeytinu be- í nútímaíslensku

dæmi um hamlað tökuorðaferli

  • Veturliði G. Óskarsson Uppsalaháskóli
tökuorð, íslenska, forskeyti, hamlað tökuorðaferli, einkabréf

Útdráttur

Words with the German prefix be- entered Icelandic from the fifteenth to twentieth centuries, mostly from Danish. Nearly 300 words are listed in the Icelandic University Dictionary in Reykjavík. However, almost none of these words are usable in Icelandic today, and the disappearance of these words from the language therefore makes an interesting example of a halted borrowing process. The number of new words belonging to this group entering Icelandic fell drastically in the nineteenth century, and words first attested in twentieth-century texts are almost all from historical novels and sailor language. A few words are native Icelandic neologisms, which suggests that even if the prefix never acquired the role of a model for domestic word formation in Icelandic, it may at least have had the possibility to take on such a role. Words of this type have been criticized by Icelandic language purists and it has been regarded as fact that they were rather frequent in the language of previous centuries. An investigation of a corpus of 1,640 nineteenth-century private letters does, however, not suggest that such words were usual in the language of common people at the time, and neither does a brief comparison with another corpus of nearly 4.5 million pages from 810 magazines and periodicals.

Heimildir

Akselberg, Gunnstein. 1999. Anbeheitelse – fl eire dansk-tyske importord i nynorsk? In: Peter Widell & Mett e Kunøe (eds.). 7. Møde om Udforskningen af Dansk Sprog, Aarhus Universitet 8.–9. oktober 1998, pp. 25–35. Århus.

Ari Páll Kristinsson. 2012. Language management agencies counteracting perceived threats to tradition. Language Policy 11/4:343–356.

Ármann á Alþingi eða almennur Fundur Islendínga 1–4. 1829–1832. Copenhagen.

Árni Böðvarsson. 1964. Viðhorf Íslendinga til móðurmálsins fyrr og síðar. In: Halldór Halldórsson (ed.). Þætt ir um íslenzkt mál. Eftir nokkra íslenzka málfræðinga, pp. 177–200. Reykjavík: Almenna bókafélagið.

Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Baldur Jónsson (ed.). 2006. Þjóð og tunga. Ritgerðir og ræður frá tímum sjálfstæðisbaráttunnar. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag.

Björn Halldórsson. 1814/1992. Orðabók. Íslensk-latnesk-dönsk. New edition. Ed. by Jón Aðalsteinn Jónsson. Orðfræðirit fyrri alda 2. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Brunstad, Endre. 2002. Nordisk purism. Språknytt 2002/2:10–14.

Brunstad, Endre. 2003. Det reine språket. In: Helge Sandøy, Randi Brodersen & Endre Brunstad (eds.). Purt og reint. Om purisme i dei nordiske språka, pp. 7–17. Skrift er frå Ivar Aasen-institutt et 15. Volda: Høgskulen i Volda.

Collinder, Björn. 1975. Ordhandboken. Uppsala: Förlagshuset Fyris. [Title of the 5th ed., 1984: Nya ordhandboken.] htt p://runeberg.org/nyaord.

Eggert Ólafsson & Bjarni Pálsson. 1772. Reise igjennem Island. Første Deel. Sorøe.

Encyclopædia Britannica: Eggert Ólafsson. htt p://global.britannica.com/ EBchecked/topic/426696/Eggert-Olafsson.

Fjölnir. Árrit handa Íslendíngum. 1835–1847. Copenhagen.

Gammeldansk Ordbog. htt p://www.gammeldanskordbog.dk.

Guðmundur Andrésson. 1683/1999. Lexicon Islandicum. Orðabók Guðmundar Andréssonar. New edition. Ed. by Gunnlaugur Ingólfsson & Jakob Benediktsson. Orðfræðirit fyrri alda 4. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Guðmundur Finnbogason. 1932. Móðurmál vort, íslenskan. Vísir 20.4., pp. 2–3.

Gunnlaugur Oddsson. 1819/1991. Orðabók sem inniheldur fl est fágæt, framandi og vandskilin orð er verða fyrir í dönskum bókum. New edition. Ed. by Jón

Hilmar Jónsson & Þórdís Úlfarsdótt ir. Orðfræðirit fyrri alda 1. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Guðrún Kvaran. 2012. Nucelus latinitatis og biskop Jón Árnasons orddannelse. Scripta Islandica 63:29–41.

Halldór Hermannsson. 1919. Modern Icelandic. Islandica XII. Ithaca: Cornell University Library.

Hansen, Erik & Jørn Lund. 1994. Kulturens Gesandter. Fremmedordene i dansk. Munksgaards Sprogserie. Copenhagen: Munksgaard.

Hansen, Zakaris Svabo, Jógvan í Lon Jacobsen & Eivind Weyhe. 2003. Faroese. In: Ana Deumert & Wim Vandenbussche (eds.). Germanic Standardizations. Past to Present, pp. 157–191. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.

Haraldur Bernharðsson. 2013. The Icelandic 19th-Century Lett er Corpus. A fact sheet. September 27, 2013. Ms.

Haraldur Bernharðsson & Jóhannes Gísli Jónsson. 2012. Íslenskt mál á nítjándu öld – bréfasafn. Yfirlit í október 2012 [October 15, 2012]. Ms.

Haugen, Einar. 1968. Riksspråk og folkemål. Norsk språkpolitikk i det 20. århundre. Transl. [from the 1966 English edition] by Dag Gundersen. Oslo: Universitetsforlaget.

Ingi Sigurðsson. 1990. The Icelandic Age of Enlightenment. A Brief Outline. In: Ingi Sigurðsson (ed.). Upplýsingin á Íslandi. Tíu ritgerðir, pp. 293–295. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag.

ISLEX. htt p://www.islex.is (and htt p://www.islex.dk, htt p://www.islex.se).

Íslensk orðabók. 1983. 2nd edition. Ed. by Árni Böðvarsson. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.

Íslensk orðabók. 2002. 3rd edition. Ed. by Mörður Árnason. Reykjavík: Edda.

Jacobsen, Henrik Galberg. 1973. Sprogrøgt i Danmark i 1930rne og 1940rne. Dansk Sprognævns skrift er 6. Copenhagen.

Jahr, Ernst Håkon. 1989. Language planning and language change. In: Leiv Egil Breivik & Ernst Håkon Jahr (eds.). Language Change. Contributions to the Study of Its Causes, pp. 99–113. Trends in Linguistics. Studies and Monographs 43. Berlin/New York: Mouton de Gruyter.

Jón Árnason. 1738/1994. Nucleus latinitatis. New edition. Ed. by Guðrún Kvaran & Friðrik Magnússon. Orðfræðirit fyrri alda 3. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Jón Jónasson. 1914. Leiðrétt ingar nokkurra mállýta. Reykjavík.

Jón Jónsson. 1791. Faord Æruminning at grøf Herra Sveins Sølvasonar […]. Copenhagen.

Jón Ólafsson. 1912–1915. Orðabók íslenzkrar tungu að fornu og nýju. Reykjavík: Orðabókafélagið.

Jón Ólafsson úr Grunnavík. 1998. Animadversiones aliquot & paulo fusior præsentis materiæ explanatio. Hugleiðingar um sótt og dauða íslenskunn ar. [Ed. by Gunnlaugur Ingólfsson & Svavar Sigmundsson.] Gripla 10:137–154.

Jón Thoroddsen. 1850. Piltur og stúlka. Dálítil frásaga. Copenhagen.

Jón Thoroddsen. 1876. Maður og kona. Reykjavík.

Kalkar, Otto. 1881–1918. Ordbog til det ældre danske Sprog (1300–1700) 1–5. Copenhagen: Carlsbergfondet.

Kjartan Ottósson. 1987. An Archaising Aspect of Icelandic Purism: The Revival of Extinct Morphological Patt erns. In: Pirkko Lilius & Mirja Saari (eds.). The Nordic Languages and Modern Linguistics 6. Proceedings of the Sixth International Conference of Nordic and General Linguistics in Helsinki, August 18–22, 1986, pp. 311–324. Helsinki.

Kjartan G. Ottósson. 1990. Íslensk málhreinsun. Sögulegt yfirlit. Rit Íslenskrar málnefndar 6. Reykjavík: Íslensk málnefnd.

Konráð Gíslason. 1851. Dönsk orðabók með íslenzkum þýðingum. Copenhagen.

Kristín Bjarnadótt ir. 2005. Afleiðsla og samsetning í generatífri málfræði og greining á íslenskum gögnum. Rannsóknar- og fræðslurit 7. Reykjavík: Orðabók Háskólans.

Kristján Árnason. 2003. Icelandic. In: Ana Deumert & Wim Vandenbussche (eds.). Germanic Standardizations. Past to present, pp. 245–279. Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.

Latnesk orðmyndunarfræði. 1868. Reykjavík. Moths Ordbog. Historisk ordbog ca 1700. htt p://mothsordbog.dk.

OH = Orðabók Háskólans. htt p://lexis.hi.is/cgi-bin/ritmal/leitord.cgi?adg=innsl.

Ordbog over det Danske Sprog. Historisk Ordbog 1700–1950. htt p://ordnet.dk/ods/ordbog.

Petersen, H.P. & M. Staksberg. 1995. Donsk-føroysk orðabók. Tórshavn: Føroya Fróðskaparfelag.

Poulsen, J.H.W. et al. 1998. Føroysk orðabók. Tórshavn: Føroya Fróðskaparfelag.

Rask, Rasmus Chr. 1888. Brjef frá Rask. [Ed. by Björn Magnússon Olsen.] Tímarit Hins Íslenzka bókmentafélags 9:54–100.

Rydberg, Viktor. 1910. Tysk eller nordisk svenska. In: Karl Warburg (ed.). Skrift er af Viktor Rydberg XIII. Varia (fi losofi ska, historiska, språkvetenskapliga ämnen), pp. 319–376. Stockholm: Albert Bonniers forlag. [First published in Svensk tidskrift 1873.]

Sigfús Blöndal (ed.). 1920–1924. Íslensk-dönsk orðabók. Islandsk-dansk Ordbog. Reykjavík: Íslensk-danskur orðabókarsjóður. [Reprint 1980.]

Sigurður Nordal. 1926. Málfrelsi. Lesbók Morgunblaðsins 5.9., pp. 1–5.

Sigurður Skúlason. 1932. Móðurmál vort, íslenskan. Vísir 18.4., pp. 2–3.

Simonsen, Marjun Arge. 2002. Orð við fremmandum atskoytum í føroyskum orðabókum. Fróðskaparrit 50:77–91.

Stefán Karlsson. 2004. The Icelandic Language. Transl. by Rory McTurk. London: Viking Society for Northern Research, University College London.

Sveinn Sölvason. 1754. Tyro Juris edur Barn i Logum. […] Copenhagen.

Svabo, J.C. 1966–1970. Dictionarium Færoense. Færøsk-dansk-latinsk ordbog. Ed. by Chr. Matras. 2 Vols. Færoensia VII–VIII. Copenhagen: Munksgaard.

Sverrir Hólmarsson, Christopher Sanders & John Tucker (eds.). 2009. Íslensk-ensk orðabók. Concise Icelandic-English Dictionary. 2nd edition. Reykjavík: Forlagið. [First edition 1989.]

timarit.is = The digital library at the Icelandic National and University Library. http://www.timarit.is.

Veturliði Óskarsson. 2003. Middelnedertyske låneord i islandsk diplomsprog frem til år 1500. Bibliotheca Arnamagnæana 43. Copenhagen: C.A. Reitzels forlag.

Vilmundur Jónsson. 1955. Vörn fyrir veiru. Frjáls þjóð 7.5., pp. 5–7.

Þjóðólfur 25.4. 1850.

Þorlákur Ó. Johnson. 1879. Mínir vinir, dálítil skemmtisaga. Reykjavík.

Útgáfudagur
2015-06-01
Tilvísun
Óskarsson, V. G. (2015). Tökuorð með forskeytinu be- í nútímaíslensku. Orð Og Tunga, 17, 1-26. https://doi.org/10.33112/ordogtunga.17.2
Tegund
Ritrýndar greinar